ایران بین دو انقلاب

چکیده

«ایران بین دو انقلاب» عنوان کتابی است با موضوع تاریخ تحولات ایران معاصر از انقلاب مشروطه تا انقلاب 57 که توسط پروفسور یرواند آبراهامیان استاد تاریخ کالج باروک دانشگاه نیویورک به زبان انگلیسی نگاشته شده است و "احمد گل محمدی" و "محمد ابراهیم فتاحی" آن را به فارسی ترجمه کرده‌اند. این کتاب در سه بخش به رشته تحریر در آمده است. بخش یکم پیشینه تاریخی مشتمل بر سه فصل (1.سده نوزدهم 2. انقلاب مشروطه 3. رضا شاه)، بخش دوم (سیاست ستیزی اجتماعی مشتمل بر پنچ فصل (4. نظام سیاسی در حال دگرگونی: از پادشاهی نظامی به پادشاهی ضعیف و گرفتار 5. نظام سیاسی در حال دگرگونی: از پادشاهی ضعیف و گرفتار به پادشاهی نظامی 6. حزب توده 7. پایگاه طبقاتی حزب توده 8. پایگاه قومی حزب توده) و بخش سوم ایران معاصر مشتمل بر سه فصل (9. سیاست توسعه‌ی ناهمگون 10. مخالفان 11.انقلاب اسلامی) است. رهیافت پروفسور آبراهامیان  نئومارکسیستی تامپسونی است و  طبقه را در بستر تاریخی و تعارض اجتماعی آن با دیگر طبقات موجود در نظر می گیرداو در تبیین دوانقلاب معاصرایران به علت العلل را عامل اقتصادی می داند . توسعه ناهمگون را علت العلل انقلاب اسلامى و پیچیدگى صورت بندى اجتماعى در ایران را از علل رخ دادن جنبش ها و انقلاب ها در تاریخ معاصر ایران مى داند. آنچه که آبراهامیان بدان کمتر توجه کرده است نقش مذهب در جامعه ایران است که حتی عوامل دیگر نیز تحت الشاع آن قرار می گیرد.

 

 

 

واژگان کلیدی: انقلاب مشروطه، انقلاب اسلامی، توسعه ناهمگون، طبقه، گروه های قومی ، احزاب سیاسی، استبداد سلطنتی مذهب،  ناسیونالیسم ، سکولاریسم،

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

«ایران بین دو انقلاب» کتاب پروفسور آبراهامیان در سه بخش به رشته تحریر در آمده است. بخش یکم پیشینه تاریخی مشتمل بر سه فصل (1.سده نوزدهم 2. انقلاب مشروطه 3. رضا شاه)، بخش دوم (سیاست ستیزی اجتماعی مشتمل بر پنچ فصل (4. نظام سیاسی در حال دگرگونی: از پادشاهی نظامی به پادشاهی ضعیف و گرفتار 5. نظام سیاسی در حال دگرگونی: از پادشاهی ضعیف و گرفتار به پادشاهی نظامی 6. حزب توده 7. پایگاه طبقاتی حزب توده 8. پایگاه قومی حزب توده) و بخش سوم ایران معاصر مشتمل بر سه فصل (9. سیاست توسعه‌ی ناهمگون 10. مخالفان 11.انقلاب اسلامی) است.  کتاب مورد بحث و  به ‌سرعت جاى خود را میان کتاب‌هاى مهم و مرجع باز کرد و به عنوان یکى از منابع مهمی، که با نگاه یک مستشرق درباره‌ی تاریخ معاصر ایران نوشته شده است، معرفی شد.

نویسنده داراى گرایشهاى فکرى چپ گرایانه است; به همین علت کوشیده تا اولویت تحقیق خود در ایران را به سیر ظهور و افول حزب توده, در جایگاه یکى از احزاب چپ ایران, اختصاص دهد. به گمان وى, حزب توده از نادرترین احزاب موفقى است که به خلاف حساسیت زیاد توده مردم توانسته است دو دهه در فضاى سیاسى ایران, تأثیر گذار و نزدیک به چهار دهه در این فضا زنده بماند. نویسنده علت اصلى کامیابى حزب توده را شکست احزاب گذشته و کارنامه سیاه تاریخى ـ سیاسى آنها مى داند.[1] (1)تا زمانی این حزب توانست به طور موفق عمل کند که خود را حامی گروه های مختلف در سرزمین ایران معرفی می کند.

 آبراهامیان در این اثر از چارچوب جامعه شناسى سیاسى مارکسیستى تاثیر فراوان پذیرفته است هر چند از نوع ارتدوکس آن فاصله گرفته و بعضاً توجه وى به نقش فرهنگ و به ویژه مذهب  (هر چند کم رنگ تر از سایر عوامل) در وقایع ایران معاصر، وى را به جامعه شناسى سیاسى وبرى نزدیک ساخته است. وى از مارکسیست هاى ساختارگرا همچون نیکولاس پولانزاس و لویى آلتوسر تاثیر فراوان پذیرفته و در شیوه تاریخ نگارى متاثر از برخى مورخین انگلیسى همچون ادوارد تامسون است. در مطالعه تاریخ معاصر همچون مارکسیست ها به نقش اجتماعى طبقات و اقشار پایین توجه دارد و رابطه دولت را با کل صورت بندى اجتماعى در نظر مى گیرد و نه با یک طبقه یا طبقات خاص. از اصولى که آبراهامیان بر آن تاکید فراوان کرده است مى توان به نظریه توسعه ناهمگون اشاره کرد. وى توسعه ناهمگون را علت العلل انقلاب اسلامى و پیچیدگى صورت بندى اجتماعى در ایران را از علل رخ دادن جنبش ها و انقلاب ها در تاریخ معاصر ایران مى داند. آبراهامیان در بررسى دوره قاجار معتقد است استبداد حکومتى دوره قاجار را باید با در نظر گرفتن ساختار اجتماعى، ادارى و سیاسى جامعه ریشه یابى کرد. به زعم وى پیش از انقلاب مشروطه مالکیت خصوصى وجود نداشته و نظام استبداد شرقى بر ایران حاکم بوده است و حکام مطلقه در زندگى سیاسى افراد دخالت مى کردند و مفهوم مارکس در مورد استبداد شرقى و پیدایش طبقه تاجرپیشه و عدم وجود طبقه اشراف در این دوره صدق مى کند. پس از انقلاب مشروطه است که مالکیت خصوصى و طبقه اشراف در ایران ظهور کرد. [2] (2)

از نظر آبراهامیان در کتاب ایران بین دو انقلاب تحلیل تأثیرات متقابل سازمانهای سیاسی و نیروهای اجتماعی، جهت بررسی سیاست ایران است.  او این نیرو ها را به گروههای قومی وطبقات اجتماعی تقسیم می کند.منظور از گروه های قومی گروه بندی های عمودی متشکل از افرادی با زبان ، اصل و نسب قبیله ای و دین مشترک، یا پیوندهای سرزمینی و منطقه ای است طبقه اجتماعی شامل قشرهای افقی متشکل از افراد دارای مناسبات مشترک با ابزار تولید، رفتار همگون در برابر دستگاه اداری ودر محیط های رو به توسعه ، نگرش کلی به نوسازی اقتصادی و اجتماعی و سیاسی است.این کتاب درپی بررسی کشمکش های محوری طبقاتی و قومی صد سال گذشته ، ارتباط میان نوسازی اجتماعی و اقتصادی و توسعه سیاسی و پیدایش طبقه نوین و افول گروهای قدیمی و ترکیب اجتماعی احزاب عمده سیاسی و دیدگاه ایدئولوژیکی آنها است. روش او مطالعه موردی زمینه های اجتماعی سیاست ایران می باشد. رهیافت او نئومارکسیستی تامپسونی است و  طبقه را در بستر تاریخی و تعارض اجتماعی آن با دیگر طبقات موجود در نظر می گیرد.  این کتاب با مطالعه موردى در مبانى اجتماعى سیاست، امیدوار است، هم بر مسائل عمده در توسعه سیاسى (به ویژه نقش ستیزهاى قومى در کشورهاى در حال توسعه) و هم بر مسائل نظرى در جامعه شناسى سیاسى (به خصوص مزایا و نیز معایب تحلیل طبقاتى) پرتوى افکنده باشد. لذا مطالعه و بررسی آن در یک مقاله می‌تواند، در انعکاس نظریه‌ی "آبراهامیان" و بررسی انتقادی آن مفید فایده  باشد. برای دستیابی به این هدف، در ابتدا سعی شده است، نظریه‌ی "آبراهامیان" در مورد انقلاب ایران و مباحثی که وی در مورد ایدئولوژی، سازماندهی و رهبری انقلاب ذکر کرده است، مطرح شود و سپس مورد بررسی انتقادی قرار گیرد.

اینک به متن کتاب و در ادامه به نقد و بررسی آن می پردازیم.

 

بخش یکم: پیشینه تاریخی:

فصل اول :سده نوزدهم:

آبراهامیان ایران را بر محور طبقات تحلیل کرده است.به نظر او در ایران برخوردهاى اصلى حول تقسیمات قومى, قبیله اى, نژاد, کاست, دین و خاستگاه هاى منطقه اى بوده است از نظر او  وضعیت طبیعی در ایران به گونه ای است که در آن  شهر ها و روستا ها از یکدیگر جدایند از نطر اجتماعی دارای تفاوت و اختلافات قومی ومذهبی  می باشند.که این موجب عدم شکل گیری هویت طبقاتی واحد شده است.هر اجتماع و گروهی خواه قبیله ای ، روستایی یا شهری شبکه های محلی جداگانه ای با ساختاری تقریبا سلسله مراتبی  دارند. تاریخ ایران سده نوزدهم پیچیده تر از اختلافات میان چند گروه بزرگ ، تاریخ کشمکشهای غیرطبقاتی چندگانه میان گروه های کوچک و بی شمار شامل تیره با تیره، ایل با ایل، ایل با روستا، ایل با شهر ، شهر با روستا، روستا با محله های شهری،و محله با محله دانسته  است. درایران اوایل سده نوزده طبقات به معنای «طبقه در خود» مارکس و طبقه اجتماعی و اقتصادی پنهان و عینی جامعه شناسی وجود داشت. از نظر آبراهامیان چهار طبقه عمده در اوایل قرن نوزده در ایران وجود دارد.( ملوک الطوایف  : (   نخبگان مرکزی،  نخبگان محلی) طبقه متوسط مرفه(تجار و پیشه وران) مزدبگیران شهری و رعایا- ایلات – عشایر.  وجه غالب پیوندهای گروهی ، شکل گیری طبقات آشکار ، ذهنی و سیاسی – اجتماعی را به تأخیر انداخت. رقابت های گروهی یکپارچگی طبقاتی را از بین می برد ، قوم گرایی بر آگاهی طبقاتی غلبه داشت. این اختلافات و چند دستگی ها حتی مورد استفاده پادشاهان قاجار در حکومت داری نیز بود.از نظر آبراهامیان ویژگی سلسله قاجار نداشتن امنیت و توان نظامی و ثبات اداری و نیز مشروعیت ایدئولوژیکی ناچیز است. آنها با دو سیاست حکومت کردند؛عقب نشینی در برابر مخالفان خطرناک وتحریک اختلافات گروهی .

 

فصل دوم:

انقلاب مشروطه

 نفوذ و تأثیر غرب

از نظر آبراهامیان در نیمه دوم قرن نوزده نفوذ و تأثیر غرب به دو شیوه متفاوت بود که منجر به تضعیف روابط سست و شکننده دولت قاجار با جامعه ایران شد:

یکم نفوذ غرب به ویژه نفوذ اقتصادی و در نتیجه پیوستن ایران به اقتصاد جهانی وتضعیف صنایع سنتی که پیامد آن تهدید بازارهای شهری وآگاهی از درد مشترک توسط تجار احساس دشمن مشترک و شکل گیری طبقه متوسط سنتی بود.

دوم تماس فکری و ایدئولوژیکی (تبلیغ اصول لیبرالیسم – ناسیونالیسم و سوسیالیسم ) و شکل گیری طبقه روشنفکرو مفاهیم رادیکال طبقه تحصیلکرده جدید که همراه با عقاید شیعی ضد دولتی طبقه متوسط سنتی منجر به انقلاب مشروطه شد

علی رغم اینکه بازارها و بازاریان کارکرداقتصادی – اجتماعی مهم داشتند ولی  با وجود تفاوت ها و اختلافات گروهی، نفوذ سیاسی چندانی نداشتند زیرا عوامل جغرافیایی، شهرها را از یکدیگر جدا می کرد رقابت های فرقه ای سازمانی و زبانی درون شهرها نیز به چند پارگی بازار می انجامید.  طبقه متوسط سنتی نه نیروی سیاسی ملی بلکه پدیده اجتماعی – اقتصادی بود ولی در واکنش به تضعیف صنایع دستی از سوی غرب در آغاز قرن بیستم به یک نیروی همبسته ملی تبدیل شد و بیگانگان را دشمن مشترک خود قلمداد کرده وبرای نخستین بار از شخصیت و هویت سیاسی مشترک خود آگاهی پیدا کرد.

تماس با غرب از راه مسافرت و ترجمه و نهادهای آموزشی همچنین افکار جدید و ارزش های نو پدید آورد. که حاصل آن شکل گیری روشنفکران و انجام اصلاحاتی در جامعه ایران بوداز نظر وی روشنفکران نا همگون بودند ولی  همه آنها در پی دگرگونی های بنیادی اقتصادی و سیاسی بودند.از نطر این روشنفکران  سه زنجیر باعث عقب ماندگی و عدم پیشرفت ایران هستند عبارتند از استبداد سلطنتی (دشمن آزادی برابری و برادری)، جزم اندیشی مذهبی (مخالف تفکر عقلانی و علمی ) و امپریالیسم خارجی  (استثمار کشور های کوچک) که مشروعیت ،سکولاریسم  و ناسیونالیسم را سه ابزار کلیدی برای ساختن جامعه ای نوین ، قدرتمند و توسعه یافته تلقی می کردند. جمال الدین و ملکم خان از جمله این گروه هستند.

 

از اعتراض تا انقلاب

تماس با غرب افزون بر گسترش طبقه روشنفکر جدید و طبقه متوسط سنتی نارضایتی اجتماعی فراگیری را هم پدید آورد. مردم عادی به ویژه صنعتگران شهری و توده های روستایی از پایین آمدن ناگهانی سطح زندگی  رنج می بردند. اعتراضا تی  نسبت به کار کرد های دولت قاجار شکل گرفت.در بحران تنباکواین نارضایتی عمومی فزاینده به  جنبشی توده ای تبدیل شد،این بحران در واقع تمرینی برای انقلاب شد و نشان داد که شاه یک طبل تو خالی است.

از نظ ابراهامیان عامل سیاسی هم جریان ااعتراضات را به انقلاب رهنمون کرد. در زمان مظفرالدین شاه درهای کشور به روی سرمایه گذاران خارجی گشوده شد  وی نیز با پیروی از سیاست های اقتصادی غیر مردمی ، ناخود آگاه عمر رژیم را کوتاه تر کرد. در پی آن او تدابیر امنیتی  و انتظامی را  ناگهان کاهش داد و در برابر اعتراضات،  سیاست های لیبرالیستی  را پی گرفت.

لیبرالیسم  همراه با نفوذ گسترده غرب مخالفان را به تشکیل سازمان های نیمه مخفی تشویق کرد. از بین این سازمان ها  پنج گروه زیر نقش مهمی در انقلاب مشروطه داشتند:1- مرکز غیبی      2- حزب اجتماعیون عامیون3- مجمع آدمیت   4- کمیته انقلابی   5- انجمن مخفی

چهار سازمان به ترتیب مختص طبقه جدید روشنفکران و انجمن مخفی بیشتر از  طبقه متوسط سنتی بودند. با همه اختلافات این دو طبقه دشمن مشترکی به نام حکومت استبدادی داشتند . در پی بحران اقتصادی 1284-1905 ضربه نهایی بر دولت قاجار وارد شد و  سه اعتراض عمومی  شکل گرفت که سرانجام به انقلاب مرداد 1285/ اگوست 1906 منجر شد.این سه اعتراض عبارت بود از :

1- راهپیمایی آرام در جریان مراسم عزا داری محرم  که راهپیمایی کنندگان  خواستار حمایت از تجار و عزل مسیونوز بلژیکی  شدند

2- اعتراض در به فلک بستن دو تاجرکه  معترضین خواهان بر کناری حاکم تهران و تأسیس عدالتخانه شدند

3- بر خورد شدید با واعظی که علت عقب ماندگی را استبداد می دانست و از روحانیون نیز انتقاد می کرد.

در این اعتراض کمیته ای تشکیل شد و این کمیته فکر عدالتخانه راکنار گذاشته و خواهان تشکیل مجلس شورای ملی شد. دربار نخست این امر را نپذیرفت ولی با پافشاری برای تشکیل مجلس ملی و رسیدن تلگرام هایی از باکو و تفلیس مبنی بر آمادگی اعزام نیرو به ایران  و شکاف بیشتر محافظه کاران و میانه روها در  درون دولت آگاهی از احتمال سرپیچی و فرار قزاق ها  به ناگزیر تسلیم شد. و سه هفته پس از تحصن معترضان در سفارت انگلیس مظفرالدین شاه اعلامیه تشکیل مجلس شورای ملی را امضا کرد. در پی اعتراضات مجلس موسسان در تهران  تشکیل شد و بیشتر نمایندگان آن  تجار ، روحانیون و بزرگان اصناف بازاربودند. تشکیل مجلس موسسان و انتخابات مجلس شورا منشأ گسترش سازمانهای سیاسی و انتشار روزنامه های رادیکال کشور بود. محمد علی شاه می خواست به شیوه ناصرالدن شاه حکومت کند. بنابر این مبارزه میان شاه و مجلس ایجاد شد. در فاصله سالهای 1287-1288 جنگ داخلی بوجود آمد. در این بین لیبرالها خواستار اصلاحات بیشتر شده و بیرون از مجلس به اصلاحات غیر دینی رو آوردند و معتقد بودند که قوانین دولت باید از شریعت جدا شود.  در بودجه سالانه خوشگذرانی درباریان را محدود کردند. به علت شرایط بد اقتصادی مردم شهر نیز ناراضی هستند. سلطنت طلبان با جلب نظر روحانی محافظه کار شیخ فضل الله نوری (که اینک از رادیکال های غیر مذهبی می ترسید) از مسلمانان خواست در برابر مشروطه خواهان کافر در میدان توپخانه جمع شوند. گروه های مرتجع  در میدان بزرگ جمع شدند. ولی نهایتا شاه عقب نشینی کرد وبه این اعتراض پایان داد . به گفته ملک الشعرای بهار در این جریان طبقه بالا و پایین پشتیبان استبداد بودند و طبقه متوسط به انقلاب وفادار ماند. سه تن از مجتهدان بر جسته کربلا و نجف از مشروطیت طرفداری کردند.  مشروطه خواهان در تبریز رشت اصفهان اعتراض نمودند سر انجام یپرم خان و صمصام السلطنه به تهران رسیدند و جنگ داخلی با پیروزی مشروطه خواهان به پایان رسید.

 

/ 1 نظر / 171 بازدید

با سلام، لطفن اگر فایل پی دی اف کتاب را دارید به این ایمیل بفرستید ممنون میشم.